In het eerste deel van dit dossier, IStGH onder vuur, bleek waarom de Amerikaanse sancties tegen rechters van het Internationaal Strafhof zo hard aankwamen: niet omdat Washington gelijk had, maar omdat het aan twee hefbomen kon trekken. De eerste is het financiële systeem, dat grotendeels via de dollar en Amerikaanse infrastructuur loopt. De tweede is de dominantie van Amerikaanse techbedrijven. Rechter Beti Hohler verloor haar kredietkaart, PayPal, Apple Pay, Amazon en Airbnb; aanklager Karim Khan raakte zijn Microsoft-mailbox kwijt. Den Haag reageert intussen met digitale soevereiniteit. Dit tweede deel is een pleidooi: wat het Hof institutioneel doet, kunnen burgers, bedrijven en Europa structureel navolgen — en zo de VS een groot deel van die hefboom ontnemen.
De hefboom van Washington: waarom afhankelijkheid macht is
Afhankelijkheid is geen technisch detail maar een machtsverhouding. De politicologen Farrell en Newman (2019) toonden aan dat mondiale netwerken — voor betalingen, data en communicatie — asymmetrisch gegroeid zijn: enkele knooppunten zijn veel sterker verbonden dan de rest, en die knooppunten liggen grotendeels binnen de rechtsmacht van de Verenigde Staten. Wie zo'n centraal knooppunt controleert, beschikt over een chokepoint: het kan tegenstanders eenvoudigweg de toegang tot het netwerk ontzeggen. De dollar, het betaalberichtensysteem SWIFT en de grote techplatformen zijn zulke knooppunten.
Precies daarom bijten sancties zo diep. Een Amerikaans decreet hoeft een Europese burger niet eens rechtstreeks te raken; het volstaat dat banken, betaaldiensten en clouddiensten uit voorzorg meebuigen — de overcompliance die Hohler beschreef (Jürgens & Suchy, 2026b). Zolang je financiële en digitale leven over Amerikaanse knooppunten loopt, houdt iemand anders de schakelaar vast.
Het financiële voorbeeld is het scherpst. Vrijwel elke bank ter wereld heeft dollars nodig, en die dollarhandel loopt via de VS. Een instelling die een gesanctioneerde cliënt bedient, riskeert afsnijding van dat systeem — een risico dat zwaarder weegt dan welke Europese boete ook. Dat de hefboom reëel is, bewees de zaak-BNP Paribas: de Franse grootbank betaalde in 2014 bijna negen miljard dollar boete aan Amerikaanse autoriteiten, ondanks Europese bescherming (Jürgens & Suchy, 2026b). Wie het chokepoint controleert, hoeft zelden geweld te gebruiken; de dreiging alleen volstaat.
Kernpunt. Elke afhankelijkheid is een potentiële schakelaar in vreemde handen. Soevereiniteit betekent niet isolement, maar het weghalen van single points of control — zodat geen enkele buitenlandse regering jouw toegang tot geld, data of communicatie kan afsnijden.
Soevereiniteit begint bij de kleine keuzes
De weg uit de afhankelijkheid klinkt als projectwerk, maar veel stappen zijn eenvoudig en hebben voordelen die verder gaan dan privacy (Bojaryn, 2025). Een greep, geordend van makkelijk naar moeilijk:
Direct te vervangen. Voor navigatie bestaat de open kaartbasis OpenStreetMap, gebruikt door apps als OsmAnd en het Tsjechische Mapy. Voor zoeken bieden het Nederlandse Startpage en het Duitse Ecosia betere privacy. Voor winkelen zijn er Europese webshops en vergelijkers in plaats van Amazon.
Met wat planning. Voor e-mail zijn Proton Mail (servers in Zwitserland en Duitsland) en het Duitse Posteo geloofwaardige alternatieven; als leesprogramma dient het opensource Thunderbird. Voor de cloud kun je pCloud gebruiken of, een stap verder, zelf een Nextcloud draaien. Voor documenten is LibreOffice al jaren een robuust alternatief voor Microsoft Office. Firefox blijft een degelijke, opensource browser.
De zwaardere stappen. Voor messaging zijn Signal (datazuinig, maar Amerikaans) en het Zwitserse Threema goede keuzes. De grootste hindernis zijn de besturingssystemen: Linux (bijvoorbeeld Linux Mint) is vandaag toegankelijker dan velen denken en risicoloos te testen vanaf een USB-stick, en voor smartphones bestaan Google-vrije Android-varianten zoals GrapheneOS (op een Google Pixel) een privacyvriendelijk alternatief.
Eén valkuil verdient nadruk. Een Amerikaanse dienst met servers in Europa is géén volledige oplossing. De Amerikaanse CLOUD Act (2018) kan Amerikaanse bedrijven verplichten data af te geven, ook wanneer die in een Europees datacenter staat. Wie echt soeverein wil zijn, kiest voor aanbieders buiten de Amerikaanse rechtsmacht — of, beter nog, voor opensource-software die je zelf kunt inzien en draaien.
Decentralisatie: van "andere aanbieder" naar "geen schakelaar"
Hier ligt de kern van het pleidooi. Eén centraal bedrijf ruilen voor een ander centraal bedrijf verplaatst de afhankelijkheid; ze verdwijnt niet. De structurele oplossing is decentralisatie: open standaarden en gefedereerde netwerken (zoals Mastodon en Matrix, waarbij niet één eigenaar de dienst bezit), software die je zelf host (Nextcloud), en systemen waarin geen enkele partij de toegang van een ander kan intrekken. Wat je zelf draait en kunt controleren, kan niemand op afstand uitschakelen.
Concreet betekent dat een verschuiving van "wie levert mijn dienst?" naar "wie kan hem afzetten?". Een zelfgehoste Nextcloud draait op infrastructuur die jij kiest; een gefedereerd netwerk als Matrix verdeelt de macht over vele servers in plaats van één bedrijf. Eerlijk is eerlijk: dit vraagt meer inspanning, en netwerkeffecten werken tegen je — je contacten zitten nog op de oude platformen. Maar de winst is weerbaarheid. Waar één poortwachter kan buigen voor politieke druk, is een verspreid netwerk veel moeilijker af te sluiten.
Op de financiële laag is Bitcoin het scherpste voorbeeld van dit principe. Het protocol, in 2008 beschreven door de pseudonieme Nakamoto, is permissieloos en censuurbestendig: er is geen centrale autoriteit die een transactie kan blokkeren of een zelfbeheerde portemonnee kan bevriezen (Nakamoto, 2008). Waar Hohler haar Visa, PayPal en Apple Pay verloor — allemaal Amerikaans gecontroleerde betaalrails — kan geen enkele OFAC-aanwijzing waarde bevriezen die iemand in eigen beheer (self-custody) aanhoudt. Juist die eigenschap ontneemt Washington een deel van zijn hefboom.
Eerlijk blijven is deel van het pleidooi. Bitcoin is censuurbestendig, maar geen wondermiddel: de koers is sterk volatiel en dus een slechte stabiele rekeneenheid; de wissel tussen euro en bitcoin loopt via gereguleerde beurzen die zich wél aan sancties houden; OFAC kan specifieke adressen op de sanctielijst plaatsen; en transacties zijn pseudoniem, niet anoniem — ze zijn permanent en analyseerbaar op de blockchain. Bitcoin is dus een instrument voor weerbaarheid, niet voor dagelijks betalen. Dit is geen beleggingsadvies; wie erin stapt, moet zich bewust zijn van het koersrisico.
De les is breder dan één munt. Of het nu om betalingen, opslag of communicatie gaat: hoe minder een systeem afhangt van een enkele, buitenlandse poortwachter, hoe minder het gevoelig is voor politieke druk. Decentralisatie verruilt gemak soms voor autonomie — maar het is precies die autonomie die de sancties tegen Den Haag zo pijnlijk zichtbaar maakten.
Juist dit soort weerbaarheid beschermt legitieme actoren tegen onterechte uitsluiting. Een mensenrechten-ngo die misdrijven documenteert voor het Hof, of een rechter als Hohler, kan door overcompliance van de ene dag op de andere worden afgesneden van betaaldiensten — zonder proces, zonder beroep. Een censuurbestendige laag betekent dat zo'n uitsluiting niet automatisch neerkomt op onbereikbaarheid. Het gaat dus niet om het ontwijken van rechtmatige regels, maar om het ontwerpen van infrastructuur die niet als politiek drukmiddel tegen onafhankelijke instellingen kan worden misbruikt.
Van individu naar Europa: de politieke dimensie
Wat een individu met apps doet, doet het Internationaal Strafhof nu op institutionele schaal. Eind oktober 2025 maakte het Hof bekend zijn ongeveer 1.800 werkplekken van Microsoft over te zetten naar openDesk, een opensource-suite die het Duitse Zentrum für Digitale Souveränität (ZenDiS) in opdracht van de overheid ontwikkelt (Computable, 2025). De aanleiding was geen ideologie maar ervaring: toen Amerikaanse druk de toegang tot digitale diensten raakte, bleek de afhankelijkheid van niet-Europese technologie een concrete zwakke plek.
Het Hof staat niet alleen. Denemarken kondigde in 2025 aan dat zijn ministerie voor Digitale Zaken overstapt op LibreOffice; minister Caroline Stage waarschuwde dat een land dat te afhankelijk wordt van enkele buitenlandse leveranciers zijn handelingsvrijheid verliest en kwetsbaar wordt (The Record, 2025). De Duitse deelstaat Sleeswijk-Holstein zet tienduizenden werkplekken over naar Linux, en Franse en Italiaanse overheidsdiensten standaardiseerden eerder al op opensource-software en open documentformaten (Linux Journal, 2025). De gemeenschappelijke drijfveer is dezelfde als bij het Hof: de CLOUD Act en de geopolitieke onzekerheid maken afhankelijkheid van Amerikaanse leveranciers een strategisch risico.
Digitale soevereiniteit verschuift zo van modewoord naar strategie. En daar sluit de cirkel met deel 1: een rechtsstaat kan onafhankelijke instellingen alleen beschermen als hun infrastructuur — geld, data, communicatie — niet door een vreemde regering kan worden uitgeschakeld. Zonder soevereine infrastructuur blijft rechterlijke onafhankelijkheid een papieren belofte.
Besluit. Soevereiniteit is geen isolement, maar zelfverdediging: het weghalen van de schakelaars die anderen tegen je kunnen gebruiken. Elke euro en elke klik die de door de VS gecontroleerde rails verlaat, ontneemt Washington een stukje hefboom. Individuele keuzes — een Europese mailbox, een zelfgehoste cloud, een censuurbestendige betaalmogelijkheid — en collectieve opbouw versterken elkaar. Wat Den Haag begon, kan iedereen voortzetten. De vraag is niet óf het kan, maar of we vandaag beginnen.
Bronnen
Bojaryn, J. (2025, 17 december). So machen Sie sich unabhängiger von amerikanischen Tech-Konzernen. Die Zeit. https://www.zeit.de/digital/datenschutz/2025-12/digitale-souveraenitaet-usa-big-tech-alternativen-tipps
Computable. (2025, 4 november). ICC vervangt Microsoft-werkplekken en gaat voor soevereiniteit. Computable. https://www.computable.nl/2025/11/04/internationaal-strafhof-vervangt-microsoft-werkplek-en-gaat-voor-soevereiniteit/
Farrell, H., & Newman, A. L. (2019). Weaponized interdependence: How global economic networks shape state coercion. International Security, 44(1), 42–79. https://doi.org/10.1162/isec_a_00351
Jürgens, J., & Suchy, C. (2026b, 16 mei). Wann wehrt sich die EU gegen Donald Trump? Die Zeit, Nr. 22/2026. https://www.zeit.de/2026/22/usa-sanktionen-internationaler-strafgerichtshof-trump-executive
Linux Journal. (2025). Denmark's strategic leap: Replacing Microsoft Office 365 with LibreOffice for digital independence. https://www.linuxjournal.com/content/denmarks-strategic-leap-replacing-microsoft-office-365-libreoffice-digital-independence
Nakamoto, S. (2008). Bitcoin: A peer-to-peer electronic cash system. https://bitcoin.org/bitcoin.pdf
The Record. (2025, 13 juni). Danish government agency to ditch Microsoft software in push for digital independence. Recorded Future News. https://therecord.media/denmark-digital-agency-microsoft-digital-independence
U.S. Congress. (2018). Clarifying Lawful Overseas Use of Data (CLOUD) Act (Pub. L. No. 115-141, Div. V). https://www.congress.gov/bill/115th-congress/house-bill/4943